Jelmer's Infostek
artikelen geschreven
door Jelmer Uitentuis
Het CDA heeft de verkiezingen van 2003 verloren
Het CDA won de zetels, maar verliest programmatisch de verkiezingen doordat de partijleider zich een te star onderhandelaar toont, maar de regie niet kan voeren.
De partij die de premier levert voor het nieuwe kabinet zal bedrogen uitkomen; door het onhandige optreden van Balkenende heeft de partij veel aan krediet in moeten boeten. De partijleider ligt onder vuur zowel binnen als buiten het CDA. Daarnaast is doordat Balkenende de formatie met de PvdA opblies met handen en voeten gebonden aan de VVD. Alles ten nadele van Balkenende en het CDA zelf; zij zullen uiteindelijk de verliezer van de verkiezingen blijken.
De triomftocht van de professor uit Amstelveen begon met een koningsdrama in de partij. Terwijl voormalig partijleider Jaap de Hoop Scheffer en partijvoorzitter Marnix van Rij vochten om een been, liep de lachende derde er mee heen. Op de successen van Fortuyn lifte de nieuwe oppositieleider mee, om na de tumultueuze verkiezingen van 2002, de grootste veilige haven te blijken voor het electoraat. Balkenende werd premier in het minst serieuze kabinet van na de Tweede Wereldoorlog dat reeds na 87 dagen viel.
Zijn snelle opkomst was het slechtste wat de premier kon overkomen. Nog voor het kabinet met VVD en LPF geformeerd was was de CDA leider de regie over het kabinet al kwijt. De LPF fractie wilde meer, en Balkenende had de regeringspartner al niet onder controle. Kort na installatie bleek de staatssecretaris van emancipatie een vrouw met een duister verleden, en een slecht geheugen. Toen reeds nam Piet Hein Donner de leiding en gaf te kennen dat ze moest vertrekken.
Op de avond van de begrafenis van Prins Claus riep Balkenende het kabinet bij elkaar om zogenaamd te spreken over een politiek inhoudelijk punt dat de toekomst van Nederland en de Europese Unie regelde. Dat twee partijen uit een reactionaire xenofobe reactie openlijk deserteerden tegen de, overigens niet vastgelegde lijn van het nieuwe kabinet, was al verwonderlijk. De politieke prioritering van de minister van Buitenlandse Zaken was, tegen de achtergrond van een ongehoord provincialisme, niet in het regeerakkoord gevat. Minder verwonderlijk, maar daardoor niet minder beschamend, was het dat op die avond het kabinet viel over twee ego's die door Balkenende niet in een hok konden worden gedrukt.
In de daarop volgende verkiezingscampagne sloot Balkenende de PvdA stelselmatig uit van nieuwe regeringsdeelname. Bos' ster was rijzende, maar Balkenende bleef voortdurend de combinatie met de VVD als meest serieuze optie benoemen. Deze tactiek leek bijna zinloos te zijn geweest toen de PvdA de grootste partij leek te worden. Het CDA zou zijn linkse koers moeten inzetten om samen met de sociaaldemocraten te kunnen gaan regeren. Dat lukte niet met de meest conservatieve van alle ministers van het nog demissionaire kabinet als een van de onderhandelaars.
Tijdens de onderhandelingen van Balkenende 1 haalde de LPF niks binnen, de VVD alles. Het CDA kreeg enkele zoethoudertjes. De kersverse premier bleek een slappe onderhandelaar die Zalm met de grote winst liet weg lopen. Met Zalm als vriend heb je geen vijanden meer nodig; in vergelijking met het programma van de conservatief liberalen bleek het strategisch akkoord nauwelijks af te wijken.
Na de verkiezingen van 22 januari jongstleden was de verhouding tussen Bos en Balkenende al slecht. De onderhandelingen voor een nieuw kabinet tussen PvdA en CDA begonnen in grimmige sfeer. Dit had de achtergrond dat het CDA Bos consequent hard afviel, als het om zijn economisch en financieel kader ging. Bos verslikte zich niet en daagde de premier uit een narekening te doen bij het CPB. De hardnekkige strijd over het sociaal economisch beleid zette Balkenende in de onderhandelingen voort, tegen beter weten in. Zelfs tegen de adviezen van het CPB in. De christendemocraat was doelbewust uit op een breuk in de formatie.
Die breuk verzwakt de onderhandelingspositie van het CDA dusdanig dat het in het nieuwe regeerakkoord weinig te winnen heeft. Balkenende laat zich volledig inpakken door de twee toekomstige regeringspartners waarvan de VVD er een zal zijn. D66 en VVD verdelen dan de buit, of Zalm deelt de laatste klap uit aan Herben om de LPF onzichtbaar te maken tijdens de volgende verkiezingen. Het CDA staat in de onderhandelingen grotendeels buitenspel. Balkenende wilde niet verder met de PvdA en moet nu met de sluwe onderhandelaars van de VVD en D66 om tafel; met personen met een enorme dosis aan ervaring.
Balkenende heeft ook weinig te winnen doordat hij zich politiek te veel heeft beschadigd; niet alleen door zijn zwakke regie in de aanloop naar de regeringscrisis in zijn eerste kabinet. Ook in de onderhandelingen met de PvdA liet hij zich van zijn zwakste kant zien; star, bang om in dezelfde val gelokt te worden als bij de vorige formatie; slechts enkele zoethoudertjes, en vrijwel alles voor Gerrit. Het is schrijnend dat een premier zich zo in de luren laat leggen door de VVD, en er een tweede keer gewoon weer doelbewust in wil trappen.
Margarita beschadigde de positie van de ex-hoogleraar daarbij ook nog eens, doordat de premier zich niet kon verwoorden en zich liet dicteren door zijn redder in nood; Piet Hein Donner. Door zijn optreden werd het koninklijk huis in diskrediet gebracht. Balkenende leek een republikein in schaapskleren, teruggefloten door de morrelende partij.
Balkenende doet het om drie dingen niet goed binnen zijn eigen partij. In plaats van de door hem jarenlang voorgestane koers van een sociaal christelijke partij heeft Balkenende zich gespitst op het rechtse beleid, vrijwel direct gekopieerd van zusterpartij CSU in Beieren. Hij liet inhoudelijke punten als het rentmeesterschap varen, bewees de VVD een dienst door keiharde bezuinigingen in de stelsels voor sociale voorzieningen toe te staan. En bleek een prediker van een ondoordacht en star economsich beleid waarvan het nut nogal vaak ontkracht wordt. De progressieve CDA'ers hebben een keuze gemaakt waarvan ze spijt moeten hebben; een premier die niets heel lijkt te willen laten van alle progressieve bedoelingen die er in die partij ooit nog bloeiden.
Het verlies van het CDA ligt in wat de christendemocraten inhoudelijk voor elkaar zullen krijgen in de komende jaren. Hun programma is speelbal geworden van de conservatief liberalen onder leiding van Zalm. En dat is allemaal te danken aan een zeer stuntelig en star optreden van de partijleider. Daardoor zal het voor geen enkele partij echt interessant zijn om in zee te gaan met Balkenende, maar de kiezers hebben Nederland tot hem veroordeeld. Balkenende zal het niet lukken de naweeen van 2002 werkelijk te kanaliseren, de regie te krijgen over het nieuwe kabinet; de kans dat het tweede kabinet Balkenende de eindstreep haalt is klein te noemen. En de electorale afstraffing na de nieuwe val zal groot zijn. JanPeter Balkenende doet er goed aan zich op zijn eigen positie te beraden en het stokje over te geven aan een bestuurder die de christendemocratische politiek niet verder zal beschadigen. Het CDA won zetels, maar verliest de verkiezingen.
2003