Jelmer's Infostek
artikelen geschreven
door Jelmer Uitentuis
Wellicht vereist de moord niet meer dan erkenning?
Vier manieren om naar de moord op Theo van Gogh te kijken
Theo van Gogh is dood, vermoord door een Marokkaanse jongen die dat uit liefde voor zijn religie deed. Van Gogh noemde moslims immers standaard geitenneukers, en maakte met Ayaan Hirsi Ali de controversiele film Submission part 1, een rechtstreekse aanklacht tegen de islam. Nu, ruim een maand na de moord is het tijd om deze daad om te zetten in een politieke realiteit. Daarbij roept de doodsbedreiging aan het adres van Hirsi Ali, Cohen en Aboutaleb de volgende vraag op: kunnen we dit opnieuw verwachten?
Dat hangt van het analysekader af; en dat wordt gecreerd met politieke doeleinden, met overtuigingen betreffende de intenties van mensen. En zo komt het dat we in de nasleep van de moord op Van Gogh steeds een viertal kaders de revue hebben zien passeren.
Het einde van het multiculturalisme is het makkelijkste vertoog dat gehanteerd wordt. Het heeft een hoog: zie je wel- gehalte. Zie je wel; de integratie is mislukt, die allochtonen deugen niet, en ze moeten zich volledig aanpassen aan onze cultuur of ze moeten wegwezen. De moord op Van Gogh wordt ook in dit kader geplaatst; wij Nederlanders zouden dit nooit doen, het ligt er aan dat verschillende culturen samen leven of, nog erger, langs elkaar heen leven. In de multiculturele samenleving mocht iedereen denken wat hij vond; hij had soevereiniteit in eigen kring. Dat werkt dus niet; dan gaan mensen ook hun eigen rechtertje spelen, en zeker mensen die niet weten hoe onze cultuur werkt. Het anti-multiculturalisme idee heeft eenzelfde gevolg als het multiculturalistische, namelijk dat het wij-zij tegenstellingen creeert en benadrukt.
In de lijn van het einde van het multiculturalisme ligt ook de redenering van de botsing van verschillende normen en waardenpatronen, ofwel de clash of civilisations van Huntington. Het idee dat er sowieso een onoverbrugbaar verschil in normen en waarden zit tussen de westerse en de islamitische wereld. Bij moslims is gewoonweg de beschaving minder ver ontwikkelt, het is een achtelijke cultuur. Daarom vermoorden ze zomaar een columnist en filmmaker die hen niet aanstaat. Hoge muren tussen de culturen is de enige manier om deze botsing te voorkomen, het uitvechten, wat nu, zie 11 september, 11 maart en 2 november gebeurt, is de andere optie. Het grote verschil tussen deze en de eerste optie ligt in het feit dat de clash of civilisations in principe een internationale of mondiale theorie is uitgaande van harde grenzen tussen verschillende beschavingen, terwijl het (anti)multiculturalisme nationale grenzen als inperkend kader hebben. Dat laatste geldt ook voor het volgende kader.
Het cultuurrelativistische argument is dat het wel ligt aan verschillende normen en waarden, maar dat het jammer is dat ze bestaan en dat we ons daar maar naar hebben te voegen. Sommige mensen met deze visie praten de moord op Van Gogh goed, anderen zeggen dat het niet had gehoeven, maar dat meneer het aan zichzelf te wijten had. Dan had ie zich maar moeten bedenken dat hij ook mensen kon beledigen met zijn uitspraken. Dit is het idee van soevereiniteit in eigen kring; iedere geloofsgemeenschap mag hetgeen doen wat zij van hun cultuur heeft opgekregen te doen. Vrouwen uitsluiten uit de politiek, hen geen handen geven, inentingen weigeren, etc. Het moet allemaal maar kunnen, laissez faire is de gedachte.
Alledrie voorgaande benaderingen zijn dus nogal grensgebonden; ze gaan ook uit van scherpe scheidingen tussen culturen, tussen normen en waardensystemen en patronen. Precies zoals de moordenaar van Van Gogh ons wil doen geloven. Er is een sterk verschil tussen het westerse en de islam, en u blijft met uw poten van ons af! Hij zit echter verkeerd in zijn analyse; Marokkanen in Rotterdam voelen zich in eerste instantie Rotterdammer, daarna Marokkaan en daarna Nederlander. Makkelijke scheidingen zijn dus niet te herkennen en te vinden. Dat doet ook onrecht aan individu. Let wel; Mohammed B was keurig geintegreerd; hij kende de Nederlandse taal goed etc. Het grootste integratieprobleem was dat hij geen baan had kunnen vinden, en na de dood van zijn moeder geen ander beschermende plek kon vinden om dat te verwerken dan in een club van radicale religiegenoten.
De kosmopolitische risicobenadering van Ulrich Beck, is de nieuwste van de benaderingen en krijgt voorlopig nog weinig politieke vertaling. Het is dan ook een moeilijk analysekader omdat het loskomt van de nationale of grensgebonden analyse; het beschouwt de moord op Van Gogh niet als Nederlands maar als Europees of mondiaal probleem, dat voortkomt uit vergrotende mondiale afhankelijkheden en daarbij vergrote mondiale risico’s. Hetgeen uniek is is dat het niet oordeelt over hoe de samenleving in elkaar zit, maar het als gegeven beschouwt en daarbij zegt dat ook die nieuwe samenstelling, die nieuwe interdependenties en de daarin gebruikte nieuwe technologie ook bepaalde risisco’s met zich meebrengt. Die risico’s zijn mondiaal, het aan de oppervlakte gekomen geweld is transnationaal. Van Gogh werd dus vermoord, maar dat was niet de uitkomst van mislukte integratie, nee het was een gevolg van een toename van afhankelijkheden waarin aan de ene afhankelijkheid minder waarde gehecht werd dan aan de andere; kortom het gevolg van dat er aan de ene persoon of groep minder belang wordt gehecht dan aan anderen.
De vier kaders geven ieder een ander beeld; de eerste twee hebben het idee dat als er ... gedaan wordt, Theo van Gogh de laatste zou zijn die vermoord werd in het tolerante Nederland. De derde en vierde ideeen zijn daar minder uitgesproken in; de derde heeft ook in hogere mate een als dan karakter maar legt de schuld bij het slachtoffer en is daarom niet alleen niet politiek correct, maar ook in hoge mate irrelevant. Alleen het vierde kader komt met een duidelijker idee, namelijk dat dit geen incident is, dat het nauwelijks te voorkomen is, maar een uitvloeisel van toenemende interdependeties, en in die afhankelijkheden ligt gelegen dat men elkaar moet erkennen. Met erkenning wordt pas echt de basis gelegd voor kritiek, en bij goede kritiek is de samenleving, hoe klein of groot ook, gebaat. Er is geen simpele oplossing voor het aan het licht gekomen probleem, er is geen als-dan idee dat heilzaam is. Het enige idee dat echt werkt is te beseffen dat het zo weer kan gebeuren, in Nederland, Belgie, Duitsland, Italie of waar dan ook, maar dat we al een heel stuk opschieten met het erkennen van die risico’s, de afhankelijkheden van elkaar en uberhaupt van elkaars bestaan.
december 2004, OverDWARS