Jelmer's Infostek
artikelen geschreven
door Jelmer Uitentuis
Zonder reflectie zijn er geen ‘toevallige’ persoonlijke composities mogelijk;
Kunst heeft een spiegelfunctie voor de politiek
Vorig jaar had ik een even zo onvoorspelbare zomervakantie in het vooruitzicht als nu. Ik zit me nu te bedenken welke overwegingen mij leiden naar de Documenta 11 in Kassel. Het was toeval. ‘s Middags vertrok met een rugzak en een liftbordje richting Arnhem, op weg naar Italie. Direct over de grens kreeg ik een lift naar Kassel en bedacht me dat de grootste overzichtstentoonstelling voor moderne kunst daar op dat moment plaatsvond.
Toevalskunst. Een van de representanten, de strek door Dada geinspireerde beweging Fluxus, zette zich af tegen het abstract expressionisme, die te veel belemmeringen opwierp. Het abstract expressionisme had een aantal standaarden die door de toevalskunstenaars aan de kaak werden gesteld; zo moest het abstract expressionistische werk doordrongen zijn van emotie, drama en felheid, en monumentaal en statisch van aard zijn. Bovendien moest deze kunstenaar origineel en uniek zijn.
Tomas Schmit legde de beginselen van Fluxus uit: de Fluxus events en pieces stellen niets voor, staan niet voor iets anders, zijn slechts zichzelf. De beste Fluxus compositie is de ready-made achtige, niet persoonlijke compositie. Een samenhang tussen teken en betekende is noch reëel ervaarbaar, noch beoogd, de werken bestaan vaak uit een opdracht of situatieschets.
In reactie op de geldende norm in de jaren 60, ontwikkeld zich de reflectie. Fluxus werd een stroming vanuit kritiek op het keurslijf dat de kunstenaar kreeg opgelegd. Maar ook verwoordde het via conceptuele kunst, op absurdistische wijze, maatschappijkritiek. Het idealistisch denken is dat eenieder kunstenaar is, dat het toeval de kunst schept.
Daardoor is het niet toevallig dat ik in Kassel terecht kom. Volgens mij is de taak van de kunst een spiegel voor te houden in de maatschappij en het politieke denken. De basis van daarvan ligt in emoties.
In de voorbereidingen op een visiedocument komt de volgende vraag naar voren; wie had er volgens jou visie? De eigenschappen welke genoemd werden; lef, durven kiezen. Maar vooral de connectie tussen de kleine en de grote onderwerpen, en een constante neiging zichzelf, het eigen handelen kritisch te bezien en in een grotere context te plaatsen.
Die spiegelfunctie heeft kunst in een politiek veld; en die had de Documenta 11. Het was een keiharde kritiek op de stand van de wereld na 11 september. Maar het werk bestond niet alleen uit de zwartgalligheid en de angst van na 9-11. Ook uit het utopisch denken van Constant, zijn New Babylon/Amsterdam uit 1958.
Sinds de aanslagen op het WTC lijkt de wereld een vredelievend ideaal te hebben vergeten en beland te zijn in een consequente spiraal van negativiteit, van tegenstellingen en een bewust aansturen op een clash of civilisations. De onzichtbare en anonieme vijand is ongrijpbaar, maar krijgt wel een naam in Osama en Saddam. Die wordt stelselmatig weggezet binnen een geloofsgemeenschap welke daarmee in zijn geheel wordt gedemoniseerd.
Voor de zoektocht hoe wij daar tegenover moeten staan gaf Adrian Piper in 1975 reeds een aanzet;
The original and necessary consciousness of the identity of the self,
is thus at the same time,
a consciousness of an equally necessary unity of the synthesis of all appearances,
according to concepts, i.e. according to rules, which not only make them necessarily reproducible,
but also in doing so determine an object for their intuition,
i.e. the concept of something wherein they are necessarily interconnected.
Wie jij, ik, wij allemaal zijn, wordt gevormd door mensen om je heen, die in hun leefwereld gevormd worden door anderen. En dat is precies de spiegel die stelselmatig wordt gemeden door degenen die zich de slachtoffers van 11 september beschouwen. De verbondenheid die zij hebben met degenen die de aanslagen pleegden; dat beide hun identiteit ontlenen aan elkaars identificatie.
Het individualisme is niet omgekeerd evenredig met de toenemende interdependentie en het ontstaan van the global village. Sterker nog; individualistischere personen worden steeds afhankelijker van anderen, en ontlenen zij ook steeds meer statuur en levensvreugde aan degenen waar zij anoniemer mee om gaan.
De Documenta 11 legde de schakels tussen het utopisch denken en de fundamentele maatschappijkritiek gebaseerd op reflectie vanuit emotie. De wereld niet te aanvaarden in het keurslijf dat wordt opgedrongen, maar in de reflectie er van te handelen. Die werd in Kassel bewust opgezocht als reactie op de wantoestanden van deze tijd. Teken en betekenis staan in verband met elkaar; vorm en inhoud smelten ineen, maar allemaal vanuit die kritische houding ten aanzien van het overheersende negativisme en de overload aan informatie.
Maar de reflectie wordt niet (slechts) gevormd door toevalstreffers: De spiegel die je jezelf voorhoudt moet je durven bekijken. Anders beland je in een welles-nietes spel, in consequent navelstaren en negativisme, en dan ontstaat er geen ‘toevallige’ persoonlijke compositie meer.
[tnx to mmmmmmarly en spiky-elke]
2003 - OverDWARS