Pim Fortuyn werd gesommeerd op te stappen als lijsttrekker van Leefbaar Nederland. Het bestuur kon niet leven met zijn standpunt over artikel 1 van de Grondwet en zijn visie op de islam en de immigratie. Wat Fortuyn zei stond niet in het flinterdunne programma van de partij, en daarom moest hij weg.
Jan Nagel, voorzitter van de Leefbaren, is opgelucht, maar nog niet van plan lijsttrekker te worden. Hij zegt op zoek te moeten naar nieuw charismatisch persoon. Fortuyn gaat door met zijn eigen lijst en neemt de potentiele kiezers mee. Nagel ziet nog steeds voordelen: samen kunnen de Lijst Fortuyn en Leefbaar Nederland wellicht meer stemmen halen dan apart. Er zijn immers overeenkomsten, die met name te vinden zijn in de strijd tegen Paars en de strijd tegen vermeende vriendjespolitiek.
Nagel, die binnenkort bekend maakt dat hij de lijst alsnog gaat aanvoeren, en Fortuyn, zijn de splijtzwammen van de Nederlandse politiek; ongekend populistisch, opportunistisch en ondemocratisch. Ze zoeken constant de slachtofferrol om hun eigen onkunde te bedekken. De demagogische trucs om kritiek te pareren zijn doorzichtig, maar ze bevestigen iedere keer ook de stelling van Nagel en Fortuyn. In het politieke debat manouvreert nieuw rechts zich consequent in dezelfde rol; die van de underdog, niet strijdend voor veranderingen, maar tegen de gevestigde orde.
Het is heel simpel; als je aan een voetbaltoernooi meedoet dan kun dat om drie redenen: om te winnen, voor de lol of omdat je de tegenstander onder uit wil schoppen. De eerste twee zijn fair play, de laatste is daar het tegendeel van. Leefbaar en Fortuyn hebben in de politiek gekozen voor deze laatste strategie, en deze is uitermate effectief.
Wanneer er een spatje kritiek komt op het inhoudsloze programma, of de handel en wandel van de partij, ligt dat niet aan Leefbaar Nederland, en al zeker niet aan Fortuyn. Wat er aan te merken is op de politiek van Nieuw Rechts zal nooit liggen aan het eigen programma, maar altijd aan de andere partijen. De schade aan Fortuyn is veroorzaakt door een journalist van PvdA-huize, het checken van de groslijst op ex-extreemrechtse figuren is gebeurd door GroenLinks. En zo gaat het door.
We kennen deze strategie van de gevestigde extreem-rechtse partijen zoals het Vlaams Blok in Belgie. De vergelijking met hen is dan wellicht niet in het verkiezingsprogramma van Leefbaar Nederland, wel in die van Pim Fortuyn, te vinden, maar in de partij-tactiek weldegelijk. De retoriek die zij gebruiken is simpel en vaak te kort door de bocht. De door de gevestigde politiek gebruikte argumentatie 'kom maar met de echte oplossingen' wordt door LN en PF gepareerd met een verwijt aan de huidige paarse partijen, omdat die er zelf ook niet uit komen.
Duidelijk blijkt wel dat de puf er bij Paars uit is; de voortvarendheid van het Tweede Paarse kabinet is uitgeblust. Het kabinet zit de rit tot 15 mei uit. Leefbaar en Fortuyn profiteren van het gebrek aan daadkracht van VVD, PvdA en D66 in de laatste maanden van dit kabinet Kok. Maar dat betekent nog niet dat er een omslag moet komen naar rechts; de kiezer zou zich in afkeer van paars ook massaal op links kunnen storten, of op de Christen-democratie.
Op drie punten zit het tij mee voor deze nieuwe rechtse partijen;
1) Na de aanslagen in Amerika is de Nederlandse maatschappij geconfronteerd met het problematiseren van de multiculturele samenleving; dat wil zeggen dat mensen met verschillende normen en waardenstelsels samen leven, en dat dat als probleem wordt gezien. Het boegeroep over moslims wordt consequent aangewakkerd door negatieve incidenten die botsen met het Nederlandse idee van normen en waarden, en die door politicie en media breed uitgemeten worden. Er wordt geen onderscheid meer gemaakt tussen de individuele mening en de mening van de gehele maatschappij (die vervat is in de rechtscultuur). Kortom; negatieve geluiden over moslims zijn koren op de molen van nieuw (extreem) rechts.
2) Een negatieve stemming over de rol van de overheid wordt ten volle uitgebuit. De rampen in Enschede en Volendam, en afgelopen week in Tiel zijn bewijzen van onkunde van de overheid. Voor nieuw rechts is het aanleiding te schelden tegen ofwel het bestaan van de overheid, ofwel de slechte uitvoering door de overheid. Wanneer er in de samenleving dan een gevoel van miskenning bestaat, is het gemakkelijk schieten op het zittende establishment. De overheid zou dan volledig worden beheerst door vriendjespolitiek, en binnen de politiek houdt eenieder de ander de hand boven het hoofd.
3) We leven in een maatschappij waarin, door verschillende veranderingen, de overheid zijn eigen plaats moet bepalen en heroveren. Door de opkomst van ICT, verzelfstandigingen en privatiseringen en een ontkleding van de publieke sector, wordt de plaats van de burger ten opzichte van de overheid duidelijk gemaakt. Daarin wordt ook blootgelegd in welke mate burgers afhankelijk zijn van de overheid. De onzekerheid over de plaats van de overheid is een van de belangrijkste scorepunten van de nieuw rechtse partijen, die de burger meer zekerheid beloven, of lijken te beloven.
Dat nieuw en extreem rechts deze problemen ten volle uitbuiten is duidelijk; de vraag is alleen: kunnen ze het ook oplossen. Als Pim Fortuyn last heeft van hondenpoep, is zijn oplossing: de honden verbieden. Als Jan Nagel last heeft van vriendjespolitiek dan vraagt hij zijn vriendjes voor posities binnen en buiten de partij, zodat hij zijn doel kan bereiken.
De onvrede en onzekerheid over de positie van de overheid is het speerpunt van Fortuyn en de Leefbaren, alleen de visie op de multi-etnische samenleving is verschillend. Door de splitsing beslaan de partijen ongeveer de helft van het politieke spectrum; dit betekent een potentieel van ongeveer 25% van de stemmers in Nederland. Met maar een partij zou dat niet verder zijn gekomen dan 15%. De truc is dus om de macht te grijpen door een verdeel en heers tactiek te volgen; laat de dominante kiezer denken dat de opzet van de splitsing een sprookje is, en verbind je op slechts een programmatisch punt niet aan elkaar; het punt van de positie van mensen. Op 15 mei winnen de lijsten van de Leefbaren en van Fortuyn, en na de verkiezingen blijken deze partijen elkaar zeer goed te kunnen vinden. Maar een fusie zal er nooit van komen; daarvoor is het electorale gewin van een splitsing te groot.